Yabancılar Hukuku

Yabancılar hukuku, Türk vatandaşı olmayan kişilerin Türkiye’ye girişini, kalışını, çalışmasını, sınır dışı edilmesini ve vatandaşlık kazanmasını düzenler. En kısa dava süresi sınır dışı kararındadır: kararın resmî olarak bildirilmesinden (tebliğ) itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurulur ve mahkemenin kararı kesindir (YUKK m.53).

Sınır dışı, ikamet ve koruma kararlarında süreler nedir?

Genel dava süresi yazılı bildirimi izleyen günden başlar (İYUK m.7). Avukatı olmayan yabancı, sınır dışı ve kabul edilemezlik kararlarının sonucu, itiraz usulü ve süresi hakkında bilgilendirilir (YUKK m.53, m.72); ikamet kararının tebligatında itiraz hakkının nasıl kullanılacağı yer alır (YUKK m.25).

Altmış günlük sürede ilgili, dava açmadan önce işlemin kaldırılmasını idareden de isteyebilir. Bu başvuru süreyi durdurur; otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır ve süre kaldığı yerden işler (İYUK m.11). Sınır dışı işlemi dava süresince uygulanmaz (YUKK m.53); koruma kararlarında itiraz veya yargılama sürecinde ülkede kalışa izin verilir (YUKK m.80). Diğer kararlarda dava, işlemi kendiliğinden durdurmaz; işlemin uygulanmaması için mahkemeden ayrıca yürütmenin durdurulması istenir (İYUK m.27). Gözetime karşı başvuru da gözetimi durdurmaz (YUKK m.57, m.68).

Sınır dışı kararına nasıl itiraz edilir?

Günlük dilde deport denen sınır dışı kararına itiraz, idare mahkemesinde dava açılarak yapılır. Yabancı, yasal temsilcisi veya avukatı yedi gün içinde başvurur ve başvuruyu kararı veren makama da bildirir. Dosya, savunmanın verilmesi veya savunma süresinin geçmesiyle tamamlanmış sayılır; mahkeme bu tarihten, ara karar veya duruşma gerekmişse bunların tamamlanmasından itibaren on beş gün içinde karar verir, duruşma takdirindedir (YUKK m.53). Dosyanın tamamlanması ve karar süresindeki bu değişiklikler, 7533 sayılı Kanunun yürürlüğünden sonra açılan davalara uygulanır (YUKK geçici m.3).

Yabancı rıza göstermedikçe dava açma süresi içinde ve dava açılmışsa yargılama sonuçlanıncaya kadar sınır dışı edilmez (YUKK m.53). Anayasa Mahkemesi, gönüllü geri dönüş formunu imzaladığı gün ülkeden çıkarılan, geçici korumadaki başvurucuda itiraz yolundan bilinçli ve aydınlatılmış olarak feragat ettiğinin ortaya konulamadığını belirterek yaşam hakkı ve kötü muamele yasağı ile etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir (B. No: 2019/24388).

Kanun yolları tüketildikten sonraki başvuru AYM ve AİHM’e bireysel başvuru sayfasında anlatılır.

Kimler sınır dışı edilir, kimler edilemez?

Sebepler arasında terör veya çıkar amaçlı suç örgütü yöneticisi, üyesi veya destekleyicisi olma, sahte belge, kamu düzeni veya güvenliği tehdidi, vize ya da ikamet süresinin on günden fazla aşılması, ikamet izninin iptali, izinsiz çalışma ve giriş yasağına rağmen gelme vardır. İkamet izni uzatma başvurusu reddedilip on gün içinde çıkmayan da kapsamdadır (YUKK m.54). Şu kişiler hakkında ise 54. madde kapsamında olsalar bile karar alınmaz (YUKK m.55):

• Gönderileceği ülkede ölüm cezası, işkence veya insanlık dışı muamele görmesi konusunda ciddi emare bulunanlar.
• Ciddi sağlık sorunu, yaş veya hamilelik nedeniyle seyahati riskli olanlar.
• Hayati tehlike taşıyan hastalığı için tedavisi süren ve gönderileceği ülkede tedavi imkânı bulunmayanlar.
• Destek sürecindeki insan ticareti mağdurları ile tedavisi tamamlanıncaya kadar psikolojik, fiziksel veya cinsel şiddet mağdurları.

Karar alınanlara, kararda belirtilmek üzere Türkiye’yi terk için on beş günden az olmamak üzere otuz güne kadar süre tanınır. Kaçma riski, yasal giriş ve çıkış ihlali, sahte belge veya kamu düzeni tehdidi gibi hâllerde bu süre tanınmaz (YUKK m.56). 55. madde kapsamındaki veya sınır dışı ya da koruma kararına karşı yargı yolundaki yabancıya insani ikamet izni verilebilir (YUKK m.46).

İdari gözetime karşı ne yapılır?

Sınır dışı için idari gözetim, kararı alınan yabancının geri gönderme merkezinde tutulmasıdır; koruma başvuru sahibinin gözetimi ayrı süreye bağlıdır, otuz günü geçemez (YUKK m.57, m.68). Kaçma riski, giriş veya çıkış ihlali, sahte belge, tanınan sürede çıkmama ya da kamu düzeni tehdidi hâlinde valilik gözetim kararı alır veya adreste ikamet, bildirim, teminat, elektronik izleme gibi alternatif yükümlülük getirir; alternatif yükümlülük en çok yirmi dört ay sürer (YUKK m.57, m.57/A).

Yabancı, yasal temsilcisi veya avukatı sulh ceza hâkimine başvurur. Bu başvuru sınır dışı davasından ayrıdır ve gözetimi durdurmaz; hâkim beş gün içinde karar verir, karar kesindir. Şartların kalktığı veya değiştiği iddiasıyla yeniden başvurulabilir (YUKK m.57). Süre altı ayı geçemez; iş birliği yapılmaması veya doğru bilgi verilmemesi nedeniyle işlem tamamlanamazsa en çok altı ay daha uzatılabilir. Valilik gözetimin sürmesinin zorunlu olup olmadığını her ay değerlendirir; zorunlu değilse gözetim derhâl sonlandırılır ve alternatif yükümlülük getirilir (YUKK m.57, m.57/A).

Tutulma koşulları için ise Anayasa Mahkemesi, benzer başvuruların ilgili mercilerce çözülmesini amaçlayan bir pilot kararda, geri gönderme merkezindeki koşulları düzeltebilecek idari veya yargısal yol bulunmamasını yapısal sorun saymış, kötü muamele yasağıyla bağlantılı etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir. Aynı kararda somut olayda gözetimin hukukiliği ve sebebin bildirilmesi yönünden ihlal bulmamıştır (Anayasa m.19/2, m.19/4; B. No: 2025/10406).

Giriş yasağı ve tahdit kodu nasıl kaldırılır?

Yasağı Göç İdaresi Başkanlığı (kanundaki adıyla Genel Müdürlük) kaldırabilir veya yasak saklı kalmak üzere belirli süre girişe izin verebilir (YUKK m.9). Yasağa karşı altmış gün içinde idare mahkemesinde dava da açılabilir (İYUK m.7). Sınır dışı edilen yabancının girişi yasaklanır; kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı nedeniyle de yasak konulabilir. Süre en çok beş yıldır, ciddi tehditte en çok on yıl daha artırılabilir (YUKK m.9).

Terk süresinde çıkanlar ile ihlali tespit edilmeden çıkmak için valiliğe başvuran, idari para cezasını ödeyen ve Bakanlıkça belirlenen ihlal süresini aşmayanlarda yasak konulmayabilir. Kabul, kamu düzeni, güvenliği veya sağlığı nedeniyle Genel Müdürlükçe; para cezası ve kamu alacağı nedeniyle valilikçe ön izne bağlanabilir (YUKK m.9).

Danıştay kararlarında giriş yasağı ve ön izin kayıtları "tahdit kodu" diye geçer. Kodun kaldırılması için idareye başvurulabilir; otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır ve bu tarihten itibaren dava süresi içinde dava açılabilir (İYUK m.10). Danıştay böyle bir davada kodu koyan makamı değil, başvuruyu reddeden valiliğin yeri mahkemesini yetkili saymıştır (10. Daire, E.2023/4982, K.2023/4573); kodun doğrudan iptali istenen bir dosyada ise genel yetki kuralıyla kodu koyan merciin yeri mahkemesini yetkili saymıştır (İYUK m.32; 10. Daire, E.2022/8351, K.2022/6650).

İkamet izni reddedilirse ne olur?

İkamet izni reddine, uzatılmamasına veya iptaline karşı altmış gün içinde idare mahkemesinde dava açılır (İYUK m.7). Valilik bu kararda aile bağlarını, ikamet süresini, geldiği ülkedeki (menşe ülke) durumu ve çocuğun yüksek yararını gözetir (YUKK m.25). Uzatma başvurusu reddedilip on gün içinde çıkmayan, ikamet izni iptal edilen veya süresini kabul edilebilir gerekçe olmadan on günden fazla aşan yabancı sınır dışı kapsamına girer. İlk başvurusu reddedilende vize veya muafiyet süresinin on günden fazla aşılması da sınır dışı sebebidir (YUKK m.54).

Ret kararından önce eksik belge aşaması gelebilir: eksik bilgi ve belgeler yabancıya bildirilir, bildirimden otuz gün içinde tamamlanmazsa başvuru işlemden kaldırılır. Başvuru en geç doksan günde sonuçlandırılır; süre belgelerin tam teslim edildiği tarihten başlar, uzarsa yabancıya bilgi verilir. İzin uzatılmaz veya talep reddedilirse yabancıya Türkiye’de yalnız on güne kadar kalma imkânı tanıyan belge verilir. Aile bağları, ikamet süresi, menşe ülke durumu veya çocuğun yararı gözetilerek kararın icrası ertelenebilir; bu durumda bir ay kalma hakkı sağlayan belge verilir (YUKK Uygulama Yönetmeliği m.22).

Kısa dönem izninin reddi veya iptali davasında savunma verilince ya da savunma süresi geçince dosya tamamlanmış sayılır, duruşma mahkemenin takdirindedir; gösterilen adrese tebligat yapılamazsa dosya işlemden kaldırılır; iki ay içinde yeni adres bildirilip işleme konulması istenmezse dava açılmamış sayılır (YUKK m.31; İYUK m.26). İkamet davasında idare mahkemesi kararına karşı tebliğden otuz gün içinde bölge idare mahkemesine istinaf yoluna gidilebilir (İYUK m.45). Sınır dışı davasındaki mahkeme kararı ise kesindir (YUKK m.53).

Vize veya vize muafiyetinin tanıdığı süreden ya da doksan günden fazla kalacak yabancının ikamet izni alması zorunludur (YUKK m.19). Türler kısa dönem, aile, öğrenci, uzun dönem, insani ve insan ticareti mağduru ikamet izinleridir (YUKK m.30). Geçerli çalışma izni de ikamet izni sayılır (YUKK m.27).

• Kısa dönem: Taşınmaz sahipliği, ticari bağlantı, turizm, tedavi gibi sebeplerle verilebilir (YUKK m.31).
• Aile: Türk vatandaşı veya izin sahibi yabancının yabancı eşine, kendisinin veya eşinin ergin olmayan ya da bağımlı yabancı çocuğuna her defasında en çok üç yıl için verilebilir. Başvuruya dayanak gösterilen kişide (destekleyici) gelir, barınma ve sağlık sigortası gibi şartlar aranır (YUKK m.3, m.34, m.35).
• Öğrenci: Yükseköğretim görenlere verilir, aileye ikamet hakkı sağlamaz (YUKK m.38).
• Uzun dönem: Kesintisiz en az sekiz yıl ikamet ve kanundaki diğer şartlarla verilir (YUKK m.42, m.43).

Evlilik bitince veya anlaşmalı sayılınca ne olur?

Boşanmada, Türk vatandaşıyla evli yabancıya en az üç yıl aile ikamet izniyle kalmışsa kısa dönem izin verilebilir; yabancı eşin aile içi şiddet mağduru olduğu mahkeme kararıyla sabitse üç yıl aranmaz. Destekleyicinin ölümünde süre aranmaz (YUKK m.34).

Evliliğin sırf ikamet izni için yapıldığı tespit edilirse izin verilmez, verilmişse iptal edilir (YUKK m.37). Danıştay, eşiyle evlilik birliği içinde yaşamadığı anlaşılan davacıda işlemi hukuka uygun bulmuş (10. Daire, E.2016/12625, K.2020/5400); somut tespit bulunmayan dosyada ise reddi hukuka aykırı saymıştır (10. Daire, E.2016/2192, K.2021/3234).

Çalışma izni nasıl alınır?

Mülteci ve ikincil koruma statüsü dışında ikamet izni çalışma hakkı vermez; kural olarak çalışma izni veya muafiyeti gerekir, kanundaki istisnalar saklıdır (6735 s.K. m.6, m.12, m.13). Başvuru yurt içinde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına, yurt dışında büyükelçilik veya başkonsolosluğa yapılır; yetkili aracı kurum da başvurabilir. Uzatma, iznin bitmesine altmış gün kalmasından itibaren ve her durumda süre dolmadan istenir; süre dolduktan sonraki başvuru reddedilir (6735 s.K. m.7). Sahte belge, işgücü politikasına uymama, kamu düzeni sakıncası başlıca ret sebepleridir (6735 s.K. m.9).

Karara karşı tebliğden itibaren otuz gün içinde Bakanlığa itiraz edilir, itiraz reddedilirse idari yargıya gidilir (6735 s.K. m.21). İzinsiz çalışma sınır dışı sebebidir (YUKK m.54). Uluslararası koruma başvuru sahibi ve şartlı mülteci başvurudan, geçici koruma sağlanan yabancı kimlik belgesinin düzenlenmesinden altı ay sonra çalışma izni veya izin almadan çalışma hakkı veren muafiyet isteyebilir (6735 s.K. m.17). Mülteci ve ikincil koruma sahibinin kimlik belgesi çalışma izni yerine geçer (YUKK m.89).

Uluslararası koruma başvurusu nasıl işler?

Başvuru valiliğe bizzat yapılır (YUKK m.65). Irkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşüncesi nedeniyle zulüm korkusu taşıyan kişiye, statü belirleme işlemlerinden sonra, olaylar Avrupa ülkelerinde meydana gelmişse mülteci, Avrupa dışında meydana gelmişse şartlı mülteci statüsü verilir; şartlı mülteci üçüncü ülkeye yerleştirilinceye kadar Türkiye’de kalır. Bu tanımlara girmeyip geri gönderildiğinde ölüm cezası, işkence veya silahlı çatışmada ciddi tehdit riski taşıyan kişi ikincil koruma alabilir (YUKK m.61-63). Kitlesel gelişlerde geçici koruma ayrı yönetmelikle düzenlenir (YUKK m.91).

Kararlara karşı on gün içinde Uluslararası Koruma Değerlendirme Komisyonuna itiraz edilebilir, otuz gün içinde mahkemeye gidilebilir. Kabul edilemez başvuru ile hızlandırılmış değerlendirmede yalnız yargı yolu vardır; süre on beş gündür, mahkeme on beş günde karar verir, karar kesindir. Süreç sonuçlanıncaya kadar kişinin ülkede kalışına izin verilir (YUKK m.72, m.79, m.80). Terör veya çıkar amaçlı suç örgütüyle ilgisi ya da kamu düzeni, güvenliği veya sağlığı tehdidi değerlendirilen başvuru veya statü sahibi hakkında ise işlemlerin her aşamasında sınır dışı kararı alınabilir (YUKK m.54).

Türk vatandaşlığı nasıl kazanılır?

Başlıca yollar genel yol, evlilik ve istisnai yoldur.

• Genel yol: Aranan şartlar arasında başvurudan geriye kesintisiz beş yıl ikamet, yeterli Türkçe, geçim, iyi ahlak ve millî güvenlik ile kamu düzeni engeli bulunmaması vardır (5901 s.K. m.11).
• Evlilik: Evlenme vatandaşlığı doğrudan kazandırmaz. En az üç yıldır evli olmak, evliliğin devam etmesi, aile birliği içinde yaşamak, evlilikle bağdaşmayan faaliyette bulunmamak ve millî güvenlik ile kamu düzeni engeli bulunmamak gerekir (5901 s.K. m.16).
• İstisnai yol: Aynı engel bulunmamak şartıyla Cumhurbaşkanı kararıyla; örneğin en az 500.000 dolar sabit sermaye yatırımı veya üç yıl satılmaması şerhiyle en az 400.000 dolarlık taşınmaz (5901 s.K. m.12, Uygulama Yönetmeliği m.20).

Şartları taşımak kişiye mutlak hak sağlamaz (5901 s.K. m.10). Danıştay, kolluk ve istihbarat değerlendirmesine dayanan bir reddi, idarenin takdir yetkisi kapsamında millî güvenlik ve kamu düzeni gözetilerek oy çokluğuyla hukuka uygun bulmuştur (10. Daire, E.2016/13184, K.2021/68). Yalan beyan veya önemli hususların gizlenmesiyle kazanılan vatandaşlık iptal edilir (5901 s.K. m.31).

Yabancı mahkeme kararı Türkiye’de nasıl geçerli olur?

Kesinleşmiş yabancı mahkeme kararının Türkiye’de icra edilebilmesi için asliye mahkemesinden bu izni veren tenfiz kararı alınır (MÖHUK m.50, m.51). Karar kesin hüküm veya kesin delil olarak kullanılacaksa ya da ona dayanılarak idari işlem yapılacaksa tanıma, yani kararın tenfiz şartlarını taşıdığının mahkemece tespiti istenir; tanımada karşılıklılık şartı aranmaz (MÖHUK m.58). Aile hukukuna ilişkin kararlarda aile mahkemesi görevlidir, aile mahkemesi bulunmayan yerde dava asliye hukukta aile mahkemesi sıfatıyla görülür (4787 s.K. m.2, m.4; Yargıtay 2. HD, E.2014/13586, K.2014/20694).

Mahkeme; karşılıklılık, konunun yalnız Türk mahkemelerinin bakabileceği işlerden (münhasır yetki) olmaması ve kamu düzenine açık aykırılık bulunmaması şartlarını, itiraz üzerine savunma hakkını inceler (MÖHUK m.54). Dilekçeye kararın onaylı aslı veya örneği, kesinleşme belgesi ve onaylı tercümeleri eklenir (MÖHUK m.53). Yalnız gerekçe bulunmaması, kamu düzenine aykırılık sayılmaz ve tenfize engel olmaz (İçtihadı Birleştirme Kararı, E.2010/1, K.2012/1).

Yabancı boşanma kararı için dava tek yol değildir: kararın yetkili makamca verilmiş ve kesinleşmiş olması, kamu düzenine açıkça aykırı bulunmaması şartıyla taraflar birlikte başvurarak nüfus kütüğüne tescil ettirebilir; taraflardan biri ölmüş veya yabancıysa Türk vatandaşı olan taraf tek başına başvurur (5490 s.K. m.27/A).

Mahkeme yabancılar davasında kaç günde karar verir?

Kanundaki on beş günlük karar süresi sınır dışı davaları ile kabul edilemez ve hızlandırılmış koruma kararlarına ilişkin davalar içindir (YUKK m.53, m.80).

İdare mahkemelerinde yabancılar ve uluslararası koruma dosyalarının tümünde ortalama görülme süresi ise 2025’te 113 gündür (Adalet İstatistikleri 2025, Tablo 71). Bu ortalama sınır dışı, ikamet ve koruma davalarını ayrı göstermez.

Tablo yıl içindeki bütün dosyaları toplar; bir davanın sonucu için oran çıkarmaya elvermez.

Bu sayfada anılan kanunlar