Anayasa Mahkemesi ve AİHM’e Bireysel Başvuru

Bireysel başvuru, kamu gücünün temel bir hakkı ihlal ettiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine (AYM) veya Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) gidilmesidir. AYM’ye, başvuru yollarının tüketilmesinden itibaren otuz gün içinde başvurulur (6216 s.K. m.47/5). AİHM’e iç hukuk yolları tüketildikten sonra dört ay içinde başvurulur; süre uygulamada AYM kararının tebliğini izleyen gün başlar (Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, AİHS m.35/1; Ahmet Akkurt/Türkiye, B. No: 40796/19, 28/2/2023).

AYM ve AİHM’de hangi süreler işler?

AYM’ye başvuru süresi otuz gün, AİHM’e başvuru süresi dört aydır (6216 s.K. m.47/5, AİHS m.35/1). Tazminat Komisyonu ve itiraz süreleri ayrıdır:

AİHM süresi Protokol 15 ile altı aydan dört aya indi. Bu değişiklik, 1 Şubat 2022’den önce nihai karar alınmış başvurulara uygulanmaz (AİHS Protokol 15 m.4, m.8/3).

UYAP’ta okunan karar süreyi başlatır mı?

Evet. AYM süresi gerekçeli kararın tebliğini beklemez: Mahkeme, nihai kararın yargı bilişim sistemi UYAP üzerinden açılıp okunduğunu tespit ederse otuz günü o tarihten başlatır (Hüseyin Aşkan, B. No: 2017/15649, 21/7/2020). Başvurucu vekilinin okuması da süreyi başlatır (Emine Alabaş ve diğerleri, B. No: 2021/31427, 17/12/2024). Kararın tebliği zorunlu olsa da gerekçesiyle öğrenilmesi süreyi başlatır: 29/12/2020’de okunan karar 17/1/2021’de e-tebligatla tebliğ edilmiş, 29/1/2021’deki başvuru süre aşımından kabul edilemez bulunmuştur (Pembe Bozdemir, B. No: 2021/5923, 15/5/2024).

Aşağıdaki tablo, AYM’nin yayımlanmış kararlarındaki tarihlerden hazırlanmıştır. Bu kararların hepsinde başvuru süre aşımından kabul edilemez bulunmuştur. Tablo süre aşımı kararlarından seçilmiş bir örneklemdir, genel oran göstermez.

Süre başka hangi hâllerde kaçırılır?

• Adli tatil: AYM süresi adli tatilde durmaz; 6216 sayılı Kanun ve İçtüzükte AYM’nin adli tatile tabi olduğuna dair hüküm yoktur (Turgut Tayyar, B. No: 2013/7168, 15/10/2014).
• İdari izin: Yarım gün idari izin resmî tatil sayılmaz. Son günü 19/7/2021 olan süre için o gün mesai bitimine kadar başvurulması gerekirken 26/7/2021’de yapılan başvuru süre aşımından kabul edilemez bulunmuştur (Hakan Selçuk Bezci ve diğerleri, B. No: 2021/3838, 19/3/2024).
• Olağanüstü yollar: Nihai karardan sonra yargılamanın yenilenmesine veya içtihadın birleştirilmesine başvurmak süreyi etkilemez (Selma Özdil ve İsmail Özcan, B. No: 2016/7034, 19/11/2020).
• E-tebligat: Tebligat daha önce açılmışsa açıldığı tarih, açılmamışsa okundu sayıldığı tarih esas alınabilir. Okundu sayıldığı tarih 4/10/2021 olan dosyada süre 3/11/2021’de dolmuş, 4/11/2021’deki başvuru süre aşımından kabul edilemez bulunmuştur (Mehmet Küçük, B. No: 2021/56120, 10/12/2024).

AYM ile AİHM arasındaki fark nedir?

AYM ulusal mahkemedir, AİHM Sözleşmeyi uygulayan uluslararası mahkemedir. AYM’de Anayasa ile Sözleşmenin ortak koruduğu haklar ileri sürülür (6216 s.K. m.45/1). AİHM, AYM’ye bireysel başvuruyu kendisinden önce tüketilmesi gereken bir iç yol saymıştır (Hasan Uzun/Türkiye, B. No: 10755/13, 30/4/2013).

Hangi haklar için bireysel başvuru yapılır?

AYM’ye, Anayasada güvence altına alınan haklardan Sözleşme ve Türkiye’nin taraf olduğu protokoller kapsamındaki bir hakkın kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla başvurulur (6216 s.K. m.45/1). Formda ihlal edildiği ileri sürülen her hak, gerekçesiyle ayrı ayrı açıklanır (İçtüzük m.59/2-e). Örneğin hükümlü annenin infaz erteleme dosyasında Anayasa m.20’deki aile hayatına saygı hakkı ihlal edilmiş bulunmuştur (Şükran İrge, B. No: 2016/8660, 7/11/2019). Başlıca haklar şunlardır:

AYM’ye kimler başvurabilir?

Bireysel başvuru hakkı, ihlal iddiası nedeniyle güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenen kişiye aittir. Kamu tüzel kişileri başvuramaz. Özel hukuk tüzel kişileri yalnız tüzel kişiliğe ait hakları için başvurabilir. Örneğin bir şirket kendi mülkiyet hakkı için başvurabilir, ortağının kişisel hakkı için başvuramaz. Yabancılar, yalnız Türk vatandaşlarına tanınan haklar için başvuramaz (6216 s.K. m.46).

Başvuruyu kişinin kendisi, kanuni temsilcisi veya avukatı yapabilir. Avukat veya kanuni temsilci varsa temsil yetkisini gösteren belge sunulur ve tebligat ona yapılır (İçtüzük m.61). Tüzel kişi adına başvuran kanuni temsilci, başvuru tarihinde yetkili olduğunu gösteren resmî belgeyi ekler (İçtüzük m.59/3-ç).

AYM’ye hangi işlemlere karşı, hangi yollardan sonra gidilir?

Başvurunun konusu, kamu gücünün belirli bir işlemi, eylemi veya ihmalidir (6216 s.K. m.45/1). Yasama işlemleri ve düzenleyici idari işlemlere karşı doğrudan başvurulamaz. Örneğin bir kanun veya yönetmelik doğrudan başvuruya konu edilemez. Anayasa Mahkemesi kararları ile Anayasanın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler de başvuru konusu olamaz (6216 s.K. m.45/3).

Kanunda öngörülen idari ve yargısal yolların tamamı başvurudan önce tüketilmelidir (6216 s.K. m.45/2). Anayasa, olağan kanun yollarının tüketilmesini şart koşar (Anayasa m.148). Örneğin karara karşı istinaf veya temyiz açıksa bu yol sonuçlanmadan AYM’ye başvurulamaz. Süre yolların tüketildiği tarihten, başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten başlar (6216 s.K. m.47/5). Formda bu aşamalar tarih sırasıyla yazılır; kanun yolu dilekçelerinin onaylı örnekleri ile nihai kararın öğrenilme tarihini gösteren belge eklenir (İçtüzük m.59). Belge sunulamıyorsa gerekçesi forma yazılır (İçtüzük m.59/4). 6216 s.K. m.45-47’deki şartları taşımayan başvuru için kabul edilebilirlik kararı verilemez (6216 s.K. m.48/1).

Yargılama uzadıysa nereye başvurulur?

Ceza soruşturması ve kovuşturması ile hukuk ve idare yargılamasının makul sürede bitmediği iddiasıyla manevi tazminat için Tazminat Komisyonuna başvurulur. İdari nitelikteki soruşturmalar bu kapsamda değildir (6384 s.K. m.2/3-a, m.2/4). AYM, 19/3/2024 tarihli kararında 12/3/2024 itibarıyla önünde derdest olan makul süre başvurularında bu yolun önce tüketilmesini aramıştır. Komisyon ve yargı yolundan sonra AYM’ye başvurulabilir (Ahmet Kartalkuş, B. No: 2019/39635, 19/3/2024). Komisyon kararına karşı Komisyon aracılığıyla Ankara Bölge İdare Mahkemesine itiraz edilir; itiraz üzerine verilen karar kesindir (6384 s.K. m.7/4).

AYM’ye başvuru nasıl yapılır?

Başvurunun aracı, Mahkemenin internet sitesindeki resmî formdur; form resmî dilde doldurulur (İçtüzük m.59/1). Öncelikle form bilgisayarda veya elle doldurulur, çıktısı imzalanır (AYM başvuru formu sayfası). İkinci olarak ekler hazırlanır: Ekler hariç on sayfayı aşan forma olayların özeti eklenir, belgeler tarih sırasıyla numaralandırılıp belge listesine (dizi pusulası) bağlanır (İçtüzük m.60/2-3). Son olarak form AYM’ye, başka bir mahkemeye veya yurt dışı temsilciliğine harç makbuzuyla teslim edilir. Alındı belgesindeki tarih başvuru tarihi sayılır (İçtüzük m.63/1-2).

Forma eklenen başlıca belgeler şunlardır (İçtüzük m.59/3):

• Harcın ödendiğini gösteren belge.
• Nihai karar veya işlemin öğrenilme tarihini gösteren belge.
• Olağan ve olağanüstü kanun yolu dilekçelerinin onaylı örnekleri.
• İhlal iddiasını temellendiren belgelerin onaylı örnekleri.
• Avukat veya kanuni temsilciyle başvuruluyorsa yetki belgesi.
• Kendisi başvuruyorsa kimlik belgesinin onaylı örneği.
• Tazminat isteniyorsa zararı gösteren belgeler.
• Başvuru süresinde yapılamamışsa mazereti gösteren belgeler.
• Adlî yardım isteniyorsa mali durumu gösteren belgeler.

Harç 2026 için 6.024,10 TL’dir (Adalet Bakanlığı 2026 harç listesi). Adlî yardım istenebilir; talebi kabul edilebilirliğe karar verecek Bölüm veya Komisyon karara bağlar (İçtüzük m.62/2). Başvuru hakkının açıkça kötüye kullanılmasında iki bin liraya kadar disiplin para cezası verilebilir (6216 s.K. m.51).

AYM başvurusu hangi aşamalardan geçer?

Başvuru sırasıyla ön inceleme, kabul edilebilirlik ve esas incelemeden geçer; Adalet Bakanlığı gerekli görürse görüş bildirir (İçtüzük m.66, m.71; 6216 s.K. m.48, m.49). İnceleme AYM’nin Komisyon ve Bölümlerinde yapılır; bu Komisyonlar Tazminat Komisyonundan farklıdır:

• Ön inceleme: Şekil eksikliği varsa tamamlanması için en çok on beş günlük kesin süre verilir (İçtüzük m.66/1).
• İdari ret: Süresinde olmayan, şekil şartını taşımayan veya eksiği tamamlanmayan başvuruyu Komisyonlar Başraportörü reddeder. Bu karara yedi gün içinde AYM Komisyonuna itiraz edilir, Komisyon kararı kesindir (İçtüzük m.66/3).
• Kabul edilebilirlik: AYM Komisyonu süre ve iç yol şartlarını inceler. Açıkça dayanaktan yoksun başvurular ile Anayasanın uygulanması ve yorumlanması bakımından önem taşımayan, başvurucunun önemli zarara uğramadığı başvurular da kabul edilemez bulunabilir. Oy birliği yoksa dosya Bölüme gider. Kabul edilemezlik kararı kesindir (6216 s.K. m.48).
• Bakanlık görüşü: Kabul edilebilir bulunan başvuru Adalet Bakanlığına gönderilir, Bakanlık gerekli görürse görüş bildirir. Görüşe karşı on beş gün içinde beyanda bulunulabilir (6216 s.K. m.49/2, İçtüzük m.71).
• Esas inceleme: Bölüm kural olarak dosya üzerinden karar verir, gerekirse duruşma yapar. Bu incelemede hakkın ihlal edilip edilmediğine ve ihlalin nasıl giderileceğine bakılır; kanun yolunda gözetilecek hususlar incelenmez (Anayasa m.148, 6216 s.K. m.49).

Tedbir istenebilir mi?

Evet. 6216 sayılı Kanunda bireysel başvurunun kararın uygulanmasını kendiliğinden durduracağına dair hüküm yoktur, bu nedenle tedbir ayrıca istenir. Tedbir, başvurucunun temel haklarına, özellikle yaşamına veya maddi ya da manevi varlığına yönelik ciddi tehlike varsa verilen geçici karardır. Bölüm bu karara kendiliğinden (resen) veya talep üzerine varabilir (İçtüzük m.73/1). Talep, gerekçesiyle başvuru formunda belirtilir (İçtüzük m.59/2-l). Tehlike anlaşılırsa AYM Komisyonu kabul edilebilirlik incelemesini derhâl yapar ve başvuruyu Bölüme gönderir (İçtüzük m.73/2). Bölüm, tedbir kararını gereğinin yerine getirilmesi için ilgili kişi ve kurumlara bildirir (İçtüzük m.73/3). Tedbir verilirse esas kararı en geç altı ay içinde verilmelidir, aksi hâlde tedbir kendiliğinden kalkar (6216 s.K. m.49/5). Örneğin cezaevinde çocuklarıyla kalan hükümlünün dosyasında tedbir verilmiş (Şükran İrge, B. No: 2016/8660), sınır dışı işlemine karşı istenen tedbir ise koşulları oluşmadığı için reddedilmiştir (Laura Alejandra Caceres, B. No: 2013/1243, 16/4/2013).

Başvuru ne kadar sürede sonuçlanır?

6216 sayılı Kanun ve İçtüzük, başvurunun sonuçlanması için genel bir süre öngörmez; tedbir kararı verilen başvurudaki altı aylık süre bunun istisnasıdır (6216 s.K. m.49/5). Bazı ara aşamaların süresi vardır: Adalet Bakanlığı görüş bildirecekse otuz gün içinde bildirir, talep üzerine bu süre otuz güne kadar uzatılabilir, başvurucu da on beş gün içinde karşı beyanda bulunur. Mahkeme içtihadın oluştuğu alanlarda Bakanlığın cevabını beklemeden karar verebilir (İçtüzük m.71). AYM’nin yayımladığı bireysel başvuru istatistiklerinde başvuru ve karar sayıları bulunur, ortalama süre bulunmaz. Örneğin 27/1/2017’de yapılan başvuru 21/7/2020’de (Hüseyin Aşkan), 21/11/2023’te yapılan başvuru 9/4/2026’da karara bağlanmıştır (Erdoğan Ağca). Bu tarihler genel süre göstermez.

AYM ihlal kararı verirse ne olur?

İhlal kararı, başvurucunun hakkının ihlal edildiğini tespit eden karardır. AYM bu kararda ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere hükmeder (6216 s.K. m.50/1). İhlal mahkeme kararından kaynaklanıyorsa dosya yeniden yargılama için ilgili mahkemeye gönderilir. Bu mahkeme, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar verir. Yeniden yargılamanın başvurucuya yararı yoksa (hukuki yarar) tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemede dava yolu gösterilebilir. AYM, işlemin yerinde olup olmadığını değerlendiremez (yerindelik denetimi) ve idari işlem niteliğinde karar veremez (6216 s.K. m.50). Kararlar gerekçesiyle ilgililere ve Adalet Bakanlığına tebliğ edilir, Mahkemenin internet sayfasında yayımlanır (6216 s.K. m.50/3). AYM kararları yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar (Anayasa m.153).

AİHM’e ne zaman, nasıl başvurulur?

Sözleşmedeki bir hakkının ihlal edildiğini ileri süren kişi, kişi grubu veya hükümet dışı kuruluş başvurabilir (AİHS m.34). AİHM süresi, AYM yolu tüketildiğinde uygulamada AYM kararının tebliğini izleyen gün başlar (Ahmet Akkurt/Türkiye, B. No: 40796/19, 28/2/2023). AYM’ye süresinde başvurulmamışsa iç yollar tüketilmemiş sayılabilir (Nurettin Dağtekin/Türkiye, B. No: 52391/14, 13/10/2015). İsimsiz başvurular ile daha önce incelenmiş veya başka bir uluslararası mercie sunulmuş, yeni olgu içermeyen esasen aynı başvurular ele alınmaz (AİHS m.35/2). Başvurucu önemli bir zarar görmemişse, insan haklarına saygı ilkesi incelemeyi gerektirmedikçe başvuru kabul edilemez bulunur (AİHS m.35/3-b).

Başvuru AİHM’in resmî formuyla yapılır. Form doldurulur, imzalanır ve gerekli belgelerle Strazburg’daki Mahkemeye postayla gönderilir. Faks dört aylık süreyi kesmez. Formun eksik doldurulması veya AİHM İçtüzüğü Kural 47’deki belgelerin bulunmaması hâlinde şikâyetler incelenmez (AİHM başvuru sayfası). Telafisi imkânsız bir zarar tehlikesi varsa AİHM geçici tedbir gösterebilir (AİHM İçtüzüğü Kural 39).

AİHM ihlal bulursa ne olur?

İç hukuk ihlalin sonuçlarını ancak kısmen giderebiliyorsa AİHM, parasal bir giderim olan adil tazmine hükmeder (AİHS m.41). Kesinleşen karar infaz denetimi için Bakanlar Komitesine gider (AİHS m.46/2). AİHM’in kesinleşmiş ihlal kararı ile tarafların anlaşması (dostane çözüm) veya hükümetin tek taraflı beyanı (tek taraflı deklarasyon) üzerine verilen düşme kararı yargılamanın yenilenmesi sebebidir (CMK m.311/1-f, HMK m.375/1-i, İYUK m.53/1-ı).

Büronun iletişim bilgileri iletişim sayfasında yer alır.

Bu sayfada anılan kanunlar