Ceza Hukuku

Ceza hukuku, hangi fiillerin suç olduğunu ve bunlara hangi cezanın uygulanacağını düzenler; kanunun açıkça suç saymadığı fiil için ceza verilemez (Türk Ceza Kanunu, TCK m.2). Ceza yargılaması iki evreden oluşur. Soruşturma, suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar sürer; kovuşturma, iddianamenin kabulüyle başlar ve hükmün kesinleşmesine kadar devam eder. Kişi soruşturmada şüpheli, kovuşturmada sanık adını alır; savunmasını yapan avukata müdafi denir (Ceza Muhakemesi Kanunu, CMK m.2).

İfadeye çağrılınca ne yapılır?

İfadeye çağrılan şüpheli çağrıya uymalıdır; gelmezse zorla getirme kararı verilebilir (CMK m.146). Davetiyede çağrılma nedeni açıkça belirtilir ve gelinmezse zorla getirileceği yazılır (CMK m.145). Soruşturmada savcının istemiyle sulh ceza hâkimi yakalama emri de düzenleyebilir (CMK m.98). Sulh ceza hâkimliği, soruşturmada hâkim kararı gereken işleri yapan ve bunlara itirazları inceleyen mercidir (5235 s.K. m.10). Çağrı suçluluk anlamına gelmez: suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar kimse suçlu sayılamaz (Anayasa m.38).

Soruşturma dosyasını müdafi inceleyebilir ve belgelerin örneğini harçsız alabilir. Bu yetki, kanunda sayılan suçlarda hâkim kararıyla kısıtlanabilir; ifade tutanağı ve bilirkişi raporları kısıtlamanın dışındadır (CMK m.153). Soruşturma işlemleri, savunma hakkına zarar vermemek koşuluyla gizlidir (CMK m.157).

İfadede şüpheli kimlik sorularını doğru yanıtlamakla yükümlüdür. Şüpheliye ayrıca şunlar bildirilir (CMK m.147):

• Yüklenen suç.
• Müdafi seçebileceği ve müdafiin ifadede hazır bulunabileceği.
• Yakalanmışsa yakalandığının yakınlarından istediğine derhâl bildirileceği.
• Suçlama hakkında açıklama yapmamanın kanuni hakkı olduğu.
• Lehine delillerin toplanmasını isteyebileceği.

İfade tutanağa bağlanır (CMK m.147). İşkence, aldatma, cebir veya tehdit gibi yasak usullerle alınan ifade, rıza olsa da delil sayılmaz. Aynı olay için yeniden ifadeyi ancak savcı alabilir (CMK m.148).

Tanık sıfatıyla çağrılan kişi mazeret bildirmeden gelmezse zorla getirilir ve gelmemesinin giderleri ödettirilir (CMK m.44). Tanık, kendisini veya kanunda sayılan yakınlarını ceza kovuşturmasına uğratabilecek sorulara cevap vermekten çekinebilir (CMK m.48).

İfadede avukat zorunlu mu?

Müdafi kural olarak zorunlu değildir, ancak şüpheli her aşamada müdafi yardımından yararlanabilir ve ifadede en çok üç avukat bulunabilir (CMK m.149). Müdafi seçecek durumda olmayan kişi isterse baro görevlendirir. Şu hâllerde istem aranmaz (CMK m.150):

• Şüpheli veya sanık çocuksa.
• Kendini savunamayacak derecede malulse veya sağır ve dilsizse.
• Alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren bir suç söz konusuysa.

Müdafi yokken kollukça (polis ve jandarma gibi adlî kolluk görevlileri, CMK m.164) alınan ifade, hâkim veya mahkeme önünde doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz (CMK m.148). Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 120 paket kaçak sigara dosyasında sanığın kollukta müdafisiz verip mahkemede doğrulamadığı, sigaraları satmak için aldığı yönündeki beyanını bu nedenle hükme esas almamış, sigaranın miktarıyla birlikte değerlendirerek mahkûmiyeti bozmuştur (E.2017/569, K.2019/85, 12/2/2019). Anayasa Mahkemesi (AYM) de gözaltında müdafisiz alınan ve mahkemede doğrulanmayan ifadelerin mahkûmiyette belirleyici kanıt olarak kullanıldığı dosyada adil yargılanma hakkının ihlal edildiğine ve yeniden yargılamaya karar vermiştir (Nevzat Ucak, B. No: 2014/15574, 4/4/2019). O dosyada gözaltı, müdafi yardımını sınırlayan eski mevzuat döneminde yapılmıştır.

Gözaltı ve tutuklama hangi şartlarla olur?

Gözaltı için tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olması ve suç şüphesini gösteren somut deliller gerekir; tutuklama için kuvvetli suç şüphesini gösteren somut deliller ve bir tutuklama nedeni aranır (CMK m.91, m.100).

Gözaltı süresi kural olarak yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez; en yakın hâkime götürme için gereken zorunlu süre en çok on iki saattir. Kanunda sayılan suçların suçüstü hâllerinde kolluk amirinin kararıyla ayrı süreler uygulanır. Toplu olarak işlenen suçlarda delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle savcı, süreyi her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün uzatabilir (CMK m.91).

Yakalanan kişi, müdafii, kanuni temsilcisi, eşi veya birinci ya da ikinci derece kan hısımı serbest bırakılmak için sulh ceza hâkimine başvurabilir; hâkim yirmi dört saat dolmadan karar verir (CMK m.91).

Tutuklama kararını savcı veremez: soruşturmada savcının istemiyle sulh ceza hâkimi, kovuşturmada savcının istemiyle veya kendiliğinden mahkeme karar verir (CMK m.101). Kaçma şüphesi, delil karartma ve tanık üzerinde baskı girişimi tutuklama nedenlerindendir; kanunda sayılan suçlarda, somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebepleri varsa, neden var sayılabilir. Bu suçlar arasında soykırım, göçmen kaçakçılığı ve insan ticareti, kasten öldürme, işkence, cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, hırsızlık, yağma, uyuşturucu ticareti ve suç örgütü kurma vardır; bazılarında madde fıkra sınırı koyar. Tutuklama, işin önemi ve beklenen cezayla ölçülü olmalıdır. Yalnız adlî para cezası gerektiren suçlarda ve vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler dışında üst sınırı iki yılı aşmayan suçlarda tutuklama kararı verilemez (CMK m.100). Adlî para cezası, belirlenen gün sayısının bir gün karşılığı takdir edilen tutarla çarpılmasıyla bulunan paranın Devlet Hazinesine ödenmesidir (TCK m.52). Tutuklama kararı, adlî kontrolün neden yetersiz kaldığını somut olgularla gösterir; tutuklama istendiğinde kişi müdafi yardımından yararlanır (CMK m.101).

Soruşturmada tutukluluk, ağır ceza dışındaki işlerde altı ayı, ağır ceza işlerinde bir yılı geçemez. Toplam tutukluluk ağır ceza dışındaki işlerde en çok bir yıldır, zorunlu hâlde altı ay daha uzatılabilir; ağır ceza işlerinde en çok iki yıldır, uzatma toplam üç yılı geçemez. Kanunda sayılan bazı suçlarda ve çocuklarda sınırlar farklıdır (CMK m.102).

Tutukluluk süresince incelenir. Soruşturmada en geç otuzar günlük sürelerle, savcının istemiyle sulh ceza hâkimi şüpheli veya müdafii dinleyerek tutukluluğun devamının gerekip gerekmediğine karar verir; şüpheli de bu süre içinde inceleme isteyebilir. Kovuşturmada hâkim veya mahkeme bunu her oturumda, koşullar gerektirdiğinde oturumlar arasında ya da otuz günlük süre içinde kendiliğinden karara bağlar (CMK m.108).

Adlî kontrol, tutuklama nedenleri varken tutuklama yerine uygulanabilen tedbirdir. Yükümlülükleri arasında yurt dışına çıkamama, belirlenen yere düzenli başvurma, konutu terk etmeme, güvence yatırma ve taşıt kullanamama vardır. Adlî kontrol, kanunda tutuklama yasağı bulunan hâllerde de uygulanabilir (CMK m.109).

Tutuklamaya nasıl itiraz edilir?

Tutuklama ve adlî kontrol kararına itiraz süresi iki haftadır ve kararın öğrenildiği günden başlar. Dilekçe kararı veren hâkime verilir veya zabıt kâtibine beyanda bulunulur. Hâkim itirazı yerinde görmezse en çok üç gün içinde inceleyecek mercie gönderir. Sulh ceza hâkiminin bu kararlarına itirazı kural olarak yargı çevresindeki asliye ceza hâkimi inceler (CMK m.268). Tutuklu kişi başvurusunu ceza infaz kurumu müdürüne de yapabilir (CMK m.263). İtiraz süresinden bağımsız olarak şüpheli veya sanık her aşamada salıverilmesini isteyebilir; bu istem üzerine verilen karara da itiraz edilebilir (CMK m.104).

AYM tutuklama şikâyetlerinde neye bakıyor?

AYM bir tutuklama şikâyetinde kanuni dayanağı, suçun işlendiğine dair kuvvetli belirtiyi, tutuklama nedenini ve ölçülülüğü inceler (Fırat Can Arslan, B. No: 2023/91124, §§ 17-22; Müşerref Geçer, B. No: 2023/82305, §§ 24-25). Kuvvetli belirti yeterince ortaya konulamamışsa tutuklama nedenini ve ölçülülüğü ayrıca incelemeden ihlal kararı verebilir (Fırat Can Arslan, §§ 21-24). Aşağıdaki tablo AYM’nin yedi kararından hazırlanmıştır. Kararlar farklı sonuçları göstermek için seçilmiştir; tablo genel oran göstermez.

İhlal bulunan üç dosya terör bağlantılı suçlamalara ilişkindir ve değerlendirme somut örgütsel bağın gösterilememesine dayanır (Fırat Can Arslan, § 21; Ramazan Yıldırım, §§ 28-30; B.G., §§ 43-45). Tazminat tutarları dosyaya göre değişir; B.G. kararında talep tutarıyla bağlı kalınmıştır (§ 50). Halas Aslan ve Enes Topuz dosyalarında süre esastan incelenmiştir; bugünkü yol aşağıda yazılıdır.

Başvurunun incelendiği tarihte kişi tahliye edilmiş veya hükümlü hâle gelmişse, tutukluluğun makul süreyi aştığı şikâyetinde AYM önce CMK m.141’deki tazminat davasının açılmasını arar; asıl dava sonuçlanmamış olsa da bu yol aranır (Fırat Can Arslan, B. No: 2023/91124, § 26). Yakalama ve gözaltının hukuka aykırı olduğu veya gözaltı süresinin aşıldığı şikâyette bu yol, asıl dava sürerken de tüketilmelidir (Zeynep Gökçek, B. No: 2021/32932, § 41).

AYM’ye başvuru süresi ve şartları AYM ve AİHM’e bireysel başvuru sayfasında anlatılır.

Haksız tutuklamada tazminat istenir mi?

Evet. Kanuna aykırı yakalanan veya tutuklanan, makul sürede yargılanmayan, tutuklandıktan sonra takipsizlik veya beraat kararı alan kişi, maddi ve manevi zararını Devletten isteyebilir. Konutu terk etmeme veya bağımlılıktan arınmak için hastaneye yatma dâhil tedavi ya da muayene yükümlülüğü uygulandıktan sonra takipsizlik veya beraat kararı alan kişi de tazminat isteyebilir; bu düzenleme 1 Haziran 2024’ten sonra kesinleşen karar veya hükümlere uygulanır (CMK m.141, geçici m.6).

İstem, kesinleşmenin ilgilisine tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşmeyi izleyen bir yıl içinde yapılır. İsteme kural olarak zarara uğrayanın oturduğu yer ağır ceza mahkemesi bakar. Takipsizlik, beraat ve hükümlülükten fazla tutukluluk gibi CMK m.141/1’in (e), (f) ve (l) bentlerindeki istemlerde 6384 sayılı Kanun uygulanır ve Tazminat Komisyonu bakar; bu kural 1 Haziran 2024 ve sonrasında yapılan istemlere uygulanır (CMK m.142, geçici m.6).

Savcı ifade aldıktan sonra ne olur?

Savcı soruşturmayı iddianame, takipsizlik veya kanunda sayılan diğer kararlarla bitirir. Deliller suçun işlendiği hususunda yeterli şüphe oluşturuyorsa iddianame düzenler (CMK m.170). Mahkeme iddianameyi on beş gün içinde iade etmezse kabul edilmiş sayılır (CMK m.174); kabulle kamu davası açılır ve kovuşturma başlar (CMK m.175). Diğer sonuçlar şunlardır:

• Kovuşturmaya yer olmadığı kararı (takipsizlik): Yeterli şüphe yoksa verilir. Yeni delil ve sulh ceza hâkimliği kararı olmadan aynı fiilden dava açılamaz (CMK m.172). Suçtan zarar gören, tebliğden itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir (CMK m.173).
• Soruşturma yapılmasına yer olmadığı kararı: Fiilin suç olmadığı açıkça anlaşılıyorsa veya şikâyet soyut ve genelse verilir, kişiye şüpheli sıfatı verilmez (CMK m.158).
• Kamu davasının ertelenmesi: Üst sınırı üç yıl veya daha az hapis gerektiren suçlarda beş yıl için karar verilebilir. Zararın giderilmesi ve daha önce kasıtlı suçtan hapis cezası almamış olmak gibi koşullar aranır. Uzlaştırma ve önödeme kapsamındaki suçlarda ve cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar gibi sayılan suçlarda uygulanmaz (CMK m.171).
• Seri muhakeme: Kanunda sayılan suçlarda savcı teklif eder, şüpheli müdafii huzurunda kabul ederse temel cezadan yarı oranında indirim yapılır (CMK m.250).

Dava açılmışsa, asliye ceza mahkemesi adlî para cezası veya üst sınırı iki yılı aşmayan hapis gerektiren suçlarda basit yargılama usulünü uygulayabilir. Bu usulde duruşma yapılmadan hüküm verilebilir, mahkûmiyette ceza dörtte bir indirilir (CMK m.251). Hükme itiraz edilirse genel hükümlere göre duruşma açılır (CMK m.252).

Duruşmaya gidilmezse ne olur?

Kanunun ayrık tuttuğu hâller dışında hazır bulunmayan sanık hakkında duruşma yapılmaz; gelmemesinin geçerli nedeni olmayan sanığın zorla getirilmesine karar verilir. Toplanan delillere göre mahkûmiyet, ceza verilmesine yer olmadığı ve güvenlik tedbiri dışında bir karar gerekiyorsa dava, sorgu yapılmamış olsa da yokluğunda bitirilebilir (CMK m.193). Mahkeme sanığın yakalama emriyle getirilmesine de her zaman karar verebilir (CMK m.199). Sorgusu yapılmış sanık veya bu konuda yetkili kılınmışsa müdafii isterse, mahkeme sanığı duruşmada hazır bulunmaktan bağışık tutabilir (CMK m.196).

Mahkeme hangi kararları verir?

Hâkim kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir; suç, hukuka uygun elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir (CMK m.217). Hüküm; beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, mahkûmiyet, güvenlik tedbiri, davanın reddi veya düşmesidir (CMK m.223). Kasıtlı suçtan hapis cezası kural olarak kamu görevi, velayet ve şirket yöneticiliği gibi hakları infaz tamamlanıncaya kadar kısıtlar (TCK m.53).

Adalet Bakanlığı verilerine göre 2025’te ceza mahkemelerinde suç karar türüne göre sayılan 2.338.934 dosyanın yüzde 45,8’i mahkûmiyet, yüzde 22,8’i HAGB, yüzde 17,2’si beraat, yüzde 14,2’si diğer kararlarla sonuçlanmıştır (Adalet İstatistikleri 2025, Tablo 24). Bu veriler 7589 sayılı Kanundan önceki döneme aittir ve tek bir dosyanın sonucunu göstermez.

HAGB nedir, sonrasında suç işlenirse ne olur?

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB), müsadereye ilişkin hükümler hariç, kurulan hükmün sanık hakkında hukuki sonuç doğurmamasıdır (CMK m.231/5). Denetim süresinde kasten yeni suç işlenirse mahkeme hükmü açıklar (CMK m.231/11). Müsadere, kasıtlı suçta kullanılan veya suçtan meydana gelen eşyaya ve suçtan elde edilen maddi menfaate ilişkin yaptırımdır (TCK m.54, m.55). Kurallar şunlardır (CMK m.231):

• HAGB için hükmolunan ceza iki yıl veya daha az hapis ya da adlî para cezası olmalıdır.
• Sanık daha önce kasıtlı suçtan mahkûm olmamış, mahkeme yeniden suç işlemeyeceği kanaatine varmış ve zarar giderilmiş olmalıdır. Zarar denetim süresinde aylık taksitlerle de ödenebilir; çocuklarda zarar azsa giderim şartı aranmayabilir (5395 s.K. m.23).
• HAGB denetim süresi beş yıl, çocuklarda üç yıldır (5395 s.K. m.23). Bu sürede kasıtlı suç nedeniyle yeniden HAGB verilemez ve dava zamanaşımı durur. Mahkeme bir yıla kadar denetimli serbestlik tedbiri belirleyebilir; adli süreçteki çocuklarda yönlendirme tedbirleri uygulanır (5395 s.K. m.23).
• Denetim süresinde kasten yeni suç işlenmez ve yükümlülüklere uyulursa hüküm ortadan kaldırılır, dava düşer.
• Kasten yeni suç işlenir veya yükümlülüğe uyulmazsa mahkeme hükmü açıklar. Yükümlülüğü yerine getiremeyen sanığın durumunu değerlendirerek yeni hüküm de kurabilir; açıklanan veya yeni kurulan hükme itiraz edilebilir.
• 1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen HAGB kararına karşı istinaf yoluna başvurulur; CMK m.272/3’teki yasaklar saklıdır. Önceki kararlarda itiraz yolu devam eder (CMK geçici m.6).
• İşkence, eziyet ve kamu görevlisinin görevi sebebiyle işlediği kötü muamele suçlarında HAGB uygulanmaz.

AYM önceki kuralları iptal etmişti (E.2024/98, K.2025/149). HAGB, 31 Temmuz 2026’da yürürlüğe giren 7589 sayılı Kanunla yeniden düzenlendi (7589 s.K. m.15, m.26). Yeni metinde sanığın kabulü genel koşul değildir; basit yargılamada sanığın yazılı olarak karşı çıkmaması gerekir (CMK m.251), 1 Haziran 2024’ten önceki HAGB kararlarında kabul aranır (CMK geçici m.6).

Erteleme ile seçenek yaptırım arasındaki fark nedir?

Ertelemede hapis cezası denetim süresine bağlanır ve kural olarak kurumda çektirilmez; erteleme zararın giderilmesi koşuluna bağlanırsa koşul gerçekleşinceye kadar çektirilir. Seçenek yaptırımda hapis cezası başka bir yaptırıma çevrilir ve asıl mahkûmiyet çevrilen yaptırım olur (TCK m.50, m.51). İki yıl veya daha az hapis cezası ertelenebilir; suç tarihinde on sekiz yaşından küçük veya altmış beş yaşını bitirmiş kişide sınır üç yıldır. Daha önce kasıtlı suçtan üç aydan fazla hapis almamış olmak ve tekrar suç işlemeyeceği kanaati gerekir. Denetim süresi bir yıldan üç yıla kadardır ve alt sınırı ceza süresinden az olamaz (TCK m.51).

Bir yıl veya daha az hapis cezası kısa süreli sayılır (TCK m.49). Bu ceza adlî para cezasına, zararın giderilmesine veya kamuya yararlı işte çalışmaya çevrilebilir (TCK m.50). HAGB verilen hükümde ceza ertelenemez ve seçenek yaptırıma çevrilemez (CMK m.231).

Karara karşı hangi sürede, hangi mercie başvurulur?

İstinaf ve temyiz dilekçesi hükmü veren mahkemeye verilir veya zabıt kâtibine beyanda bulunulur; süre gerekçeli hükmün tebliğinden itibaren iki haftadır. İstinafı bölge adliye mahkemesi, temyizi Yargıtay inceler (CMK m.272, m.273, m.286, m.291). İki haftalık süre 1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen kararlara uygulanır; önceki kararlarda eski hükümler devam eder (CMK geçici m.6). Sanık ve müdafii yokluğunda verilen hüküm müdafiden başka sanığa da ayrıca tebliğ edilir; Yargıtay bu tebliğ evrakı olmayan dosyayı tebliğ için mahalline göndermiştir (Yargıtay 2. CD, E.2026/7886, K.2026/11352, 16/6/2026). Hafta olarak belirlenen süre, son haftada tebliğ gününe karşılık gelen günün mesai bitiminde sona erer; son gün tatile rastlarsa tatilin ertesi günü biter (CMK m.39).

Hüküm kesinleştikten sonra yeni olay veya delil ya da Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin ihlal kararı gibi hâllerde yargılamanın yenilenmesi istenebilir (CMK m.311).

İstinaf ve temyiz hangi kararlara kapalı?

İstinafa kapalı hükümler üçtür: hapisten çevrilenler hariç on beş bin liraya kadar (dahil) adlî para cezasına mahkûmiyet, üst sınırı beş yüz günü geçmeyen adlî para cezası gerektiren suçlardan beraat ve kanunlarda kesin olduğu yazılı hükümler. Buna karşılık on beş yıl ve daha fazla hapis cezası bölge adliye mahkemesince kendiliğinden incelenir (CMK m.272). Beş yıl veya daha az hapis cezasına karşı istinaf başvurusunu esastan reddeden kararlar ve adlî para cezası gerektiren suçlarda bölge adliye mahkemesince verilen kararlar, temyize kapalı olanlardandır (CMK m.286/2). Hakaret (TCK m.125/3) ve halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma gibi kanunda sayılan suçlarda bu sınır uygulanmaz (CMK m.286/3).

Hangi işe hangi merci bakar?

Soruşturmada hâkim kararı gereken işlere kural olarak sulh ceza hâkimliği bakar; davaları suçun ağırlığına göre asliye ceza veya ağır ceza mahkemesi görür (CMK m.101; 5235 s.K. m.11, m.12).

Ceza dosyası ne kadar sürer?

Adalet Bakanlığı verilerine göre 2025’te bir dosyanın ortalama görülme süresi ağır ceza mahkemesinde 300, asliye ceza mahkemesinde 243 gündür. Cumhuriyet başsavcılıklarında ortalama, failin tespit edilemediği için daimi arama kararı verilen dosyalar hariç 155 gün, bu dosyalarla birlikte 393 gündür (Adalet İstatistikleri 2025, Tablo 2, Tablo 19). Bunlar bütün dosyaların ortalamasıdır, tek bir dosyanın süresini göstermez.

Şikâyetçi ve mağdur neler yapabilir?

Şikâyet savcılığa veya kolluğa, yazılı ya da sözlü yapılabilir (CMK m.158). Şikâyete bağlı suçlarda süre, fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren altı aydır; hakarette fiilden itibaren iki yılı geçemez. Kanunda aksi yazılı olmadıkça, kovuşturması şikâyete bağlı suçlarda suçtan zarar görenin vazgeçmesi davayı düşürür; hüküm kesinleştikten sonraki vazgeçme infazı engellemez. Şikâyetten vazgeçerken şahsi haklardan da vazgeçildiği açıklanırsa hukuk davası açılamaz (TCK m.73).

Mağdur soruşturmada delil toplanmasını ve belge örneği isteyebilir. Vekili yoksa cinsel saldırı, çocuğun cinsel istismarı, ısrarlı takip, kadına karşı kasten yaralama, işkence veya eziyet ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlarda baronun avukat görevlendirmesini isteyebilir. On sekiz yaşından küçük, sağır veya dilsiz ya da meramını ifade edemeyecek derecede malul mağdurda istem aranmaz (CMK m.234). Mağdur, ilk derece mahkemesinde hüküm verilinceye kadar şikâyetçi olduğunu bildirerek kamu davasına katılabilir; bu kişiye katılan denir (CMK m.237). Hükme karşı kanun yolu, davaya katılana ve katılma isteği karara bağlanmamış, reddedilmiş veya katılan sıfatını alabilecek surette suçtan zarar görmüş kişiye açıktır (CMK m.234, m.260).

Uzlaşma ve önödeme nedir?

Uzlaştırma, şüpheli ile mağdur veya suçtan zarar görenin uzlaştırmacının teklifiyle anlaşmasının denendiği yoldur. Şikâyete bağlı suçlar ile kasten yaralamanın bazı hâlleri, taksirle yaralama, basit hırsızlık (TCK m.141) ve basit dolandırıcılık (TCK m.157) gibi suçlarda denenir. Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, ısrarlı takip ve hakarette uzlaştırma yoktur (CMK m.253). Kovuşturmada sanık uzlaşmayla üstlendiği borcu bir defada yerine getirirse dava düşer (CMK m.254).

Önödeme, failin belirlenen tutarı ve soruşturma giderini savcılığın tebliği üzerine on gün içinde ödemesi hâlinde kamu davası açılmamasıdır. Uzlaşma kapsamındaki suçlar hariç, kural olarak yalnız adlî para cezası veya üst sınırı altı ayı aşmayan hapis gerektiren suçlarda uygulanır; hakaret (TCK m.125/3-a hariç) gibi kanunda sayılan başka suçlara da uygulanır. Failin on gün içindeki talebiyle üç eşit taksit yapılır (TCK m.75).

Bilişim suçlarının ve hesap kullandırmanın cezası nedir?

Sisteme hukuka aykırı girmenin cezası bir yıla kadar hapis veya adlî para cezası, bilişim sistemiyle dolandırıcılığın cezası dört yıldan on yıla kadar hapis ve adlî para cezasıdır (TCK m.243, m.158). Temel hükümler TCK m.243-246 arasındadır.

Hesap kullandırma, dolandırıcılığa iştirakte cezayı yarı oranında indiren bir hâldir. Kişinin iştiraki, haksız menfaat amacıyla kendisine veya başkasına ait banka veya kredi kartı gibi ödeme aracını ya da banka, aracı kurum, ödeme hizmeti sağlayıcısı veya kripto varlık hizmet sağlayıcısındaki hesabın kullanılmasını sağlayan zorunlu bilgi veya aracı başkasına vermekle sınırlıysa indirim uygulanır (TCK m.158/4). Basit dolandırıcılığın cezası bir yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adlî para cezasıdır (TCK m.157).

31 Temmuz 2026’da yürürlüğe giren bu hüküm eski dosyalara da etki eder (7589 s.K. m.26). Bu tarihten önce TCK m.157 veya m.158 uyarınca hüküm verilmiş ve kanun yolunda bulunan dosyalarda, indirimin uygulanacağı sanıkların dosyası ilk derece mahkemesine gönderilir. İnfaz aşamasındaki, hakkında TCK m.168 uygulanmamış ve indirimin uygulanacağı hükümlü, mahkemenin ihtarından itibaren altı ay içinde zararı tamamen giderirse TCK m.168/2’deki etkin pişmanlıktan (zararı aynen geri veren veya tazmin ederek tamamen gideren kişiye ceza indirimi) yararlanabilir. Zarar tamamen giderilinceye kadar infaz ertelenmez veya durdurulmaz. Kural, yürürlük tarihinde hüküm verilmiş olup kanun yoluna başvurulmadığı için sonradan kesinleşen hükümlere de uygulanır (7589 s.K. geçici m.1).

Banka, kredi kurumu ya da kamu kurum veya kuruluşunun bilişim sistemi üzerinde işlenen sistemi engelleme, bozma ve veri fiillerinde ceza yarı oranında artar (TCK m.244/3). Bilgisayarda arama ve el koyma CMK m.134’e göre yapılır; AYM bu maddeyi iptal etti, iptal 25 Şubat 2027’de yürürlüğe girecek (E.2023/128, K.2026/36).

Kişisel verilere ilişkin suçlar kişisel veriler sayfasında anlatılır.

Zamanaşımı ne zaman dolar?

Dava zamanaşımı kural olarak suçun işlendiği günden, ceza zamanaşımı hükmün kesinleştiği veya infazın kesintiye uğradığı günden başlar. Süre dava zamanaşımında sekiz ile otuz yıl, ceza zamanaşımında on ile kırk yıl arasındadır. Dava zamanaşımında suçun kanundaki cezasının üst sınırı, ceza zamanaşımında kalan ceza esas alınır. Fiil sırasında on iki yaşını doldurmuş, on beş yaşını doldurmamış kişide sürelerin yarısı, on beş yaşını doldurmuş, on sekiz yaşını doldurmamış kişide üçte ikisi uygulanır. Yurt dışında işlenen bazı ağır suçlarda zamanaşımı işlemez (TCK m.66, m.68).

Savcı huzurunda ifade alınması veya sorgu, tutuklama kararı, iddianame veya mahkûmiyet kararı dava zamanaşımını keser ve yeniden başlatır; kesilme hâlinde süre en fazla yarısı kadar uzar (TCK m.67).

Koşullu salıverilme ve denetimli serbestlik ne zaman uygulanır?

Koşullu salıverilme, cezasının kanunda yazılı kısmını kurumda iyi hâlli geçiren hükümlünün salıverilmesidir. Süreli hapis cezasında kural cezanın yarısı, müebbet hapiste yirmi dört yıl, ağırlaştırılmış müebbette otuz yıldır. Kasten öldürme, işkence ve TCK m.102/2 dışındaki cinsel saldırı gibi sayılan suçlarda bu oran üçte ikidir; çocuklar için de ayrı kural vardır (5275 s.K. m.107). Nitelikli cinsel saldırı (TCK m.102/2), çocuğun cinsel istismarı ve uyuşturucu ticareti gibi suçlarda oran dörtte üçtür; bu kural çocuklara uygulanmaz (5275 s.K. m.108).

Denetimli serbestlik, cezanın koşullu salıverilme tarihine kadar olan kısmının bu tedbirle infazıdır; koşullu salıverilmesine bir yıl veya daha az kalan iyi hâlli hükümlünün talebi üzerine infaz hâkimi karar verebilir. Hükümlünün açık kurumda veya çocuk eğitimevinde bulunması ya da şartları taşıdığı hâlde iradesi dışında açık kuruma ayrılamamış olması gerekir. Sıfır-altı yaş grubunda çocuğu olan kadın hükümlüde süre iki yıl, ağır hastalık, engellilik veya kocama nedeniyle hayatını yalnız idame ettiremeyen hükümlüde üç yıldır (5275 s.K. m.105/A).

Adlî sicil kaydı ne zaman silinir?

Ceza infaz edildiğinde, mahkûmiyeti bütün sonuçlarıyla kaldıran şikâyetten vazgeçme veya etkin pişmanlıkta, ceza zamanaşımı dolduğunda veya genel af çıktığında kayıt adlî sicilden silinir ve arşive alınır (5352 s.K. m.9). Kişi ölürse veya fiil suç olmaktan çıkarılırsa kayıt tamamen silinir (5352 s.K. m.9, m.12). Arşiv kaydı, arşive alınma koşullarının oluştuğu tarihten itibaren şu sürelerle tamamen silinir: Anayasa m.76 ve TCK dışındaki kanunlarda hak yoksunluğuna yol açan mahkûmiyetlerde, yasaklanmış hakların geri verilmesi kararı alınmışsa on beş yıl, bu koşul aranmaksızın otuz yıl; diğer mahkûmiyetlerde beş yıl (5352 s.K. m.12).

HAGB kararı adlî sicil yerine özel bir sisteme yazılır. Bu kayıt yalnız soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı olarak savcı, hâkim veya mahkeme isterse kullanılır (CMK m.231).

Bu sayfada anılan kanunlar